Ақ қауданды қырыққабат - әлеуеті үлкен өсімдік. Ол топырақ құнарлылығына едәуір талапшыл, органикалық және минералды тыңайтқыштарға жақсы жауап береді. Вегетацияның басында қырыққабат азотты көбірек, ал қаудан түзілген кезде фосфор мен калийді көбірек тұтынады. Алайда оның сұрыптары мен будандары минералды қорек жағдайларына қатынасы бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
Ақ қауданды қырыққабат - әлеуеті үлкен өсімдік. Ол топырақ құнарлылығына едәуір талапшыл, органикалық және минералды тыңайтқыштарға жақсы жауап береді. Вегетацияның басында қырыққабат азотты көбірек, ал қаудан түзілген кезде фосфор мен калийді көбірек тұтынады. Алайда оның сұрыптары мен будандары минералды қорек жағдайларына қатынасы бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
Топырақты өңдеу технологиясының міндетті тәсілі - тыңайтқыш енгізу. Көкөніс ауыспалы егісінде тыңайтқыштардың түрлері мен мөлшерлерін, топырақты химиялық мелиорациялау құралдарын, енгізу мерзімдері мен тәсілдерін жоспарланған өнімге, қырыққабат сорттары мен будандарының және алғы өсімдіктердің биологиялық ерекшеліктеріне қарай көздейтін тыңайту жүйесі бар. Ол топырақ құнарлылығын арттыруға, өнімді көбейтуге, өнім сапасын жақсартуға, еңбек өнімділігін өсіруге ықпал етуі тиіс. Қырыққабатқа арналған тыңайту жүйесін таңдау топырақ түріне, оның қасиеттеріне және табиғи-климаттық жағдайларға да байланысты.
Қырыққабат өніммен бірге топырақтан көп қоректік зат алып кетеді, сондықтан оны тек жақсы тыңайтылған учаскелерде өсіру керек. Мысалы, кеш пісетін сорттардың ақ қауданды қырыққабаты 1 га-дан 59 т өнім бергенде топырақтан 1 га-ға шаққанда мынадай мөлшерде (кг) қоректік заттар алып кетеді: азот - 261, фосфор - 58, калий - 181, барлығы - 500. Азотқа, фосфорға, калийге және басқа қоректік заттарға (кальцийге) қажеттіліктің жоғары болуы өсімдіктердің жер үсті массасында минералды тұздардың көп болуымен және олардың жоғары өніммен аудан бірлігінен шығып кетуімен түсіндіріледі.
Өсімдіктердің қоректік элементтерге қажеттілігі олардың жасы мен сортына қарай өзгереді. Сондықтан практикалық мақсаттар үшін белгілі бір сорттың немесе буданның бүкіл вегетациялық кезеңіндегі қоректік заттарды тұтыну серпінінің маңызы зор. Өсуі мен дамуы кезінде қырыққабат қоректік элементтерді біркелкі пайдаланбайды. Отырғызғаннан кейінгі алғашқы айларда өсімдіктер қоректік заттарды өте баяу, жалпы алып кетілетін мөлшердің небәрі 5%-ын пайдаланады, алайда олардың қоректік элементтердің мөлшеріне талабы жоғары. Жапырақ түзілуі мен қауданның байлана бастауы арасындағы кезең вегетативтік мүшелердің қарқынды өсуімен сипатталады. Бұл кезеңде қоректік заттарды сіңіру, әсіресе тыңайтылған алқаптарда, ең жоғары қарқынға жетеді.
Молдовалық ғалым В.Ф. Ботнарьдың деректері бойынша тыңайтқыштарды қолдану ерте қырыққабатта қоректік заттардың алып кетілуін 2,4 есе, орташа және кешінде 1,7-1,8 есе арттырады. Өнім бірлігін қалыптастыруға қажетті минералды қоректену элементтері тыңайтқыш мөлшерінен гөрі көбіне қырыққабаттың сорттық ерекшеліктеріне байланысты. Ерте пісетін (Июньская), орташа пісетін және кеш пісетін сорттарда 1 т қаудан түзу үшін тиісінше 5,5; 4,2 және 3,9 кг азот, 2; 1,2; 1,3 кг фосфор және 5,2; 4; 3,8 кг калий жұмсалады. Осылайша, мол өнім түзу үшін ерте қырыққабат орташа және кеш қырыққабатқа қарағанда көбірек қоректік зат пайдаланады.
Ерте пісетін сорттардың ақ қауданды қырыққабатына вегетациялық кезеңнің басында тыңайтқыш өте қажет. Бұл кезеңде топырақта өсімдіктерге қолжетімді түрдегі азот аз болады. Сондықтан ол топыраққа органикалық және минералды тыңайтқыштар бірге енгізілгенде жақсы өседі. Топырақ жоғары мәдениеттендірілген болса, қоректік заттарды енгізу қажеттілігі азаяды.
Калийді көп тұтыну ақ қауданды қырыққабаттың орташа-кеш және кеш пісетін сорттары мен будандарында байқалады. Сондықтан қырыққабаттан мол өнім алу үшін топырақты барлық қоректік заттармен жақсылап толықтыру қажет.
Ерте қырыққабатты қарашірігі аз топырақта (2%-дан кем) өсіргенде минералды тыңайтқыштардан бөлек органикалық тыңайтқыштарды да қолдану қажет, бұл өсімдіктердің өнімділігін айтарлықтай арттырып, өнім сапасын жақсартады. Алайда суармалы жерлерде органикалық тыңайтқыштарды біржақты, тіпті көп мөлшерде қолдану ерте қырыққабаттың минералды қоректену элементтерінің сіңімді түрлеріне қажеттілігін қамтамасыз ете алмайды, өйткені вегетациялық кезеңнің өте қысқа болуына байланысты өсімдіктердің қоректік заттарды сіңіруі көңнің ыдырауы нәтижесінде олардың босап шығуынан қарқындырақ жүреді.
Ерте қырыққабатқа органикалық тыңайтқыштар шіріген көң немесе биологиялық белсенді шымтезек-компост түрінде енгізіледі, өйткені жаңа көңді қолдану заттардың баяу ыдырауына байланысты тиімділігі төмен. Көшетті отырғызғаннан кейін қырыққабат көп азот сіңіреді, ал қаудан түзілу кезінде калий мен фосфорға қажеттілік артады. Шіріген көңді енгізудің оңтайлы нормасы 10 м2-ге 30-40 кг немесе шымтезек-компост 40-50 кг. Ерте пісетін қырыққабат сорттары үшін органикалық тыңайтқыш мөлшері төменірек, кеш пісетіндер үшін жоғарырақ. Органикалық тыңайтқыштар жетіспегенде оларды отырғызу кезінде шұңқырға 0,5 кг-дан салады. Бұл жағдайда тыңайтқыш шығыны Юм2-ге 10-25 кг құрайды. Ерте қырыққабатқа органикалық тыңайтқыштарды күзде жыртар немесе қазар алдында енгізіп, тамырлардың негізгі массасы орналасатын және қолайлы су режимі қалыптасатын 15-20 см тереңдікке көмеді.
Орташа және кеш қырыққабат та ерте қырыққабат сияқты органикалық және минералды тыңайтқыштар енгізуге жақсы жауап береді. Мол өнім алу және сақтау кезінде қаудандардың жақсы жатуы үшін қырыққабатты тыңайтады. Күзде жыртар алдында немесе жыртқаннан және алқапты пайдалану тегістеуінен кейін әр түрлі көң (негізінен жаңа) енгізеді, қой көңінен басқасы - онымен абай болып, ашуға уақыт берген жөн.
Күлгін топырақтарда көң енгізу міндетті, ал қарашірік мөлшері 3,5%-дан асатын қара топырақтарда көң жетіспесе, кеш қырыққабатқа фосфор-калий тыңайтқыштарын 1,5 есе арттырып, тек минералды тыңайтқыштарды енгізуге болады. Жаңа көң мөлшері 10 м2-ге 40-60 кг-нан аспауы тиіс. Шымды-күлгін және сұр күлгінденген топырақтарға 10 м2-ге 30-40 кг, қою сұр күлгінденген және шайылған қара топырақтарға минералды тыңайтқыштармен бірге 10 м2-ге 25-25 кг енгізеді.
УААН ИОБ Донецк тәжірибе станциясының (В.А. Бабич) деректері кеш қырыққабаттың ең жоғары өнімділігі (10 м2-ден 100 кг) 10 м2-ге Nlg0P180K135 г әсер етуші зат минералды фонда 10 м2-ге 90 кг мөлшерінде жаңа көң енгізгенде алынғанын көрсетеді. Ауыспалы егісте қырыққабатқа 10 м2-ге 90 кг көң енгізу кейінгі өсімдіктер - тәтті бұрыш, асханалық қызылша және дәнді қоспа өнімінің сенімді өсімін қамтамасыз етті.
Ұлттық аграрлық университеттің (А.В. Быкин және О.В. Бачинский) зерттеулері Украинаның солтүстік орманды даласында қою сұр күлгінденген топырақта кеш ақ қауданды қырыққабатты жетілдірілген технология бойынша өсіргенде вермикомпостты 10 м2-ге 3-6 кг немесе 1 га-ға 1 т мөлшерінде пайдаланған тиімді екенін көрсетеді.
Қажет болған жағдайда органикалық тыңайтқыштарды көктемде де енгізуге болады, бірақ тек ұзақ вегетациялық кезеңі көңнің қоректік заттарын азды-көпті толық пайдалануға мүмкіндік беретін орташа және кеш пісетін қырыққабат сорттарына ғана.
Органикалық тыңайтқыштарды 1-ПТУ-4, ПРТ-10, ПТТ-Ф-13 көң шашқыш тіркемелерімен, ал үйінділерден РУН-15 тыңайтқыш жинап-шашқышымен енгізеді. Минералды тыңайтқыштарды 1-РМГ-4, РСУ-6М шашқыштарымен және МВУ-8Б машинасымен енгізеді. Шашқыштарды ПЭФ-1А тиегіш-экскаваторымен тиейді. Тыңайтқыштарды учаскеге біркелкі тарату үшін алдымен фосфор-калий, содан кейін азот және органикалық тыңайтқыштарды шашады. Қышқыл топырақтарды әктейді.
Егер минералды тыңайтқыштар жыртудан және тегістеу жұмыстарынан кейін енгізілсе, оларды ПЧ-3 чизель соқасымен немесе ЧКУ-4А чизель-культиваторымен 16-18 см тереңдікке көмеді.
Минералды тыңайтқыштардың мөлшерін жоспарланған өнімділік деңгейіне, топырақтың қоректік элементтермен қамтамасыз етілуіне, 10 т өнімге шаққандағы NPK биологиялық тұтынуына және қырыққабаттың оларды топырақтан және тыңайтқыштардан пайдалану коэффициенттеріне сүйене отырып анықтайды. Тәжірибелік деректер негізінде ерте қырыққабатқа минералды тыңайтқыштарды N90P90K60_90 есебімен енгізеді. Бұл ретте азот тыңайтқыштарын культивациялау алдында, отырғызу алдында атыздарға немесе отырғызғаннан кейін 10-12 тәуліктен соң алғашқы вегетациялық суару алдындағы қатараралық өңдеу кезінде енгізеді.
Бүкілресейлік көкөніс шаруашылығы институтының деректері бойынша шымды-күлгін топырақта минералды тыңайтқыштардың мөлшері (әсер етуші затпен) қоректік элементтердің мөлшеріне қарай 10 м2-ге 90-нан 150 г-ға дейін азот, 10 м2-ге 60-тан 100-ге дейін фосфор және 90-нан 160 г-ға дейін калий шегінде ауытқиды. Жайылма топырақтарға 10 м2-ге 70-120 г азот, 60-90 г Р2О5 және 100-160 г К2О қажет. Қара топырақта органикалық тыңайтқыштармен бірге енгізгенде минералды тыңайтқыштар ең тиімді (10 м2-ге г ә.е.з.): азот (N) - 100-140, фосфор (Р2О5) - 90-130, калий (К2О) - 90-100. Жайылмалардың шымтезектерінде минералды тыңайтқыштарды 10 м2-ге N30_40P90_120K180_240 г ә.е.з. есебімен енгізеді. Жақсы көңделген алғы дақылдан кейін орналастырғанда тек минералды тыңайтқыштар қолданылады - Юм2-ге N12QP120K120 г ә.е.з.
Орташа қырыққабатқа Полесье мен орманды далада минералды тыңайтқыштарды ^90-120^90-120^90-120' есебімен, далада - 10 м2-ге N90_120P90_120K6Q г ә.е.з. есебімен қолданады. Минералды тыңайтқыштарды күздік жыртуға енгізеді, тек Полесьеден басқа, онда азот тыңайтқыштарын көктемде себу алдындағы культивацияға береді. Тыңайтқыш енгізу жеткіліксіз болса, қаудан түзіле бастағанда 10 м2-ге N^P^K^ г ә.е.з. есебімен үстеп қоректендіру жүргізеді.
Кеш қырыққабатты өсіргенде минералды тыңайтқыштарды мынадай арақатынаста енгізеді: Полесьеде - N80_100P60_820K80__150, орманды далада - N,20P120K90, далада - N80_n0P40_70K25_45
Украинаның қара топырақтарында кеш қырыққабатты тек минералды тыңайтқыштармен органикалық тыңайтқыштар қолданылған алғы дақылдардан кейін өсірген дұрыс. Бұл жағдайда енгізілетін минералды тыңайтқыштардың нормаларын органикалықпен бірге енгізілетін минералды тыңайтқыштар нормаларымен салыстырғанда арттырады: азот тыңайтқыштарын - 15-20%-ға, фосфор-калий тыңайтқыштарын - 25-30%-ға. Ұзақ сақталатын сорттар үшін қоректе азоттың артық болуына жол бермейді (10 м2-ге әсер етуші зат бойынша 120 г-ға дейін), өйткені ол қаудандардың қыста сақталуын күрт нашарлатады.
Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы Л.П. Ходееваның (УААН Көкөніс және бақша шаруашылығы институты) деректері бойынша минералды тыңайтқыштардың тиімділігін арттыру, енгізілген тыңайтқыш бірлігінің өніммен өтелуі, жоғары сапалы өнім алу және қоршаған ортаның ластануының алдын алу мақсатында минералды тыңайтқыштарды жергілікті енгізудің жаңа, тиімдірек тәсілін қолданған жөн. Минералды тыңайтқыштарды N90P90K60r ә.е.з. есебімен культиватор-қоректендіргішпен отырғызу қатарына жергілікті енгізу 10 м2-ден 70,4 кг тауарлық қаудан алуға мүмкіндік береді, ал N120P120K90 шашып енгізгенде - 63,9 кг. Негізгі тыңайтқыштың жоғары мөлшерін 10-12 см тереңдікке жергілікті енгізу өсімдіктерге теріс әсер етпейді, тыңайтқыштар топырақпен араласады және өсімдіктерге тимейді.
УААН ИОБ Киев тәжірибе станциясында жайылма шымтезектерінде жүргізілген тәжірибелер минералды тыңайтқыштарды шұңқырға енгізгенде қырыққабаттың тауарлық қаудандарының өнімділігі 10 м2-ден 8,2 кг-ға артатынын және өнім сапасы төмендемейтінін көрсетті.
Ресей Федерациясының қара топырақсыз аймағында ақ қауданды қырыққабаттың орташа және кеш пісетін сорттары қоректік элементтерді көп тұтынуымен сипатталады, сондықтан оларға минералды тыңайтқыштарды бүкіл вегетациялық кезең бойы енгізеді. Минералды тыңайтқыштарды көктемде жыртылатын қабаттың толық тереңдігіне көмеді. Шымды-күлгін топырақтар үшін олардың оңтайлы мөлшері (10 м2-ге г әсер етуші зат): N - 90-140; Р2О5 - 60-100, К2О - 140-160; жайылма топырақтар үшін: N - 60-140, Р2О5 - 50-100, К2О - 110-180; шымтезектер үшін: тиісінше 50-100, 90-120 және 170-220. Сондай-ақ 2 рет үстеп қоректендіру қажет. Біріншісін розетка фазасында береді (Юм2-ге азот тыңайтқыштары 20-30 г ә.е.з., фосфор тыңайтқыштары - 20 және калий тыңайтқыштары - 20 г), екіншісін - қаудан байлану фазасында (10 м2-ге азот тыңайтқыштары 20-30 г ә.е.з., фосфор тыңайтқыштары - 20 және калий тыңайтқыштары - 40-50 г). Органикалық тыңайтқыштарды жыртар немесе қазар алдында Юм2-ге 40-60 кг есебімен енгізеді.
Қышқыл топырақты учаскелерде (pH 5-6) ақ қауданды қырыққабат нашар дамиды және қаудан байламайды. Мұндай учаскелерде әктеудің маңызы өте зор. Ол сондай-ақ әктелген және қышқылдығы аз топырақтарда дамымайтын қырыққабаттың қара сирақ және кила ауруларына қарсы профилактикалық шара ретінде қажет. Жаңа сөндірілген әкті 3-4 жылда бір рет енгізеді. Әк мөлшерін топырақтың қышқылдық дәрежесіне қарай анықтайды. Әлсіз қышқыл, орташа саздақ топырақтарда (pH 6) әк мөлшері 10 м2-ге 2-3 кг, орташа қышқыл топырақтарда (pH 5) - 10 м2-ге 5,5 кг. Әкті РСУ-6М немесе АРУП-8 минералды тыңайтқыш шашқышымен енгізеді. Әк болмаса, әктеу үшін Юм2-ге 2 кг доломит ұнын пайдаланады.
Қырыққабат сапасының маңызды көрсеткіші - қаудандардағы бос нитраттардың мөлшері. Денсаулық сақтау министрлігі қырыққабат өнімінде NO3 нитратының шекті рұқсат етілген концентрацияларын белгілеген: шикі заттың кг-на 300-500 мг. Тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін енгізу топырақта және қырыққабат қаудандарында нитраттардың жиналуына ықпал етеді. Азот тыңайтқыштарының мөлшерін топырақтағы минералды азоттың мөлшері бойынша есептегенде қырыққабаттағы нитраттарды азайтуға болады. Өнімдегі нитраттардың мөлшерін ескергенде тыңайтқыштардағы азоттың рұқсат етілген мөлшері негізгі енгізуде Юм2-ге 70-170 г, үстеп қоректендіруде Юм2-ге 50 г құрайды. Минералды тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін қолдану топырақтағы қоректік заттардың теңгерімсіздігіне, оларды тиімсіз пайдалануға, өнім өсімінің төмендеуіне, өнім сапасының нашарлауына және қоршаған ортаның ластануына әкеледі. Өнімде нитраттардың ең көп мөлшері аммиак және натрий селитрасын қолданғанда, ал ең азы - карбамидті, аммоний сульфатын және несепнәр-формальдегид тыңайтқышын (МФУ) енгізгенде жиналады.
Фосфор тыңайтқыштарын қолдану қаудандарда нитратты азоттың жиналуына іс жүзінде елеулі әсер етпейді, ал калий тыңайтқыштары оның мөлшерін азайтады. Хлорлы калий (хлорид есебінен) нитрификациялаушы бактериялардың әрекетін төмендетеді, демек нитратты азоттың артық мөлшерінің жиналуына кедергі келтіреді.
