«Инфоиндустрия» сарапшыларының зерттеулері бойынша, арнайы тыңайтқыштар нарығы жыл сайын «алуан түрлі» бола түсуде, жаңа құрамдас бөліктері бар жаңа препараттар пайда болуда. Аграрий барған сайын білімді болып, озық батыс тәжірибесіне көбірек қызығуда. Сондықтан макро- және микроэлементтер жиынтығын ғана емес, фитогормондар, гумин және фульвоқышқылдар, олигосахаридтер, пептидтер, нуклеотидтер және аминқышқылдар сияқты басқа да құрамдас бөліктерді қамтитын тыңайтқыштар сұранысқа ие болуда. Мақалада соңғылары туралы айтылады.
Құрамында аминқышқылдары бар тыңайтқыштарды тіркеу серпіні оларға қызығушылықтың артқанын көрсетеді. Бүгінде мұндай шамамен 48 препарат тіркелген. Оларға қызығушылық 2011 жылдан бастап артып, тұрақты өсіп келеді, бұл жанама түрде олардың тиімділігін және сұраныстың артқанын көрсетеді.
Тіркелген препараттардың онын украиналық кәсіпорындар шығарады.
Көшбасшы бес елге Испания, Украина, Қытай, Германия және Италия кіреді.Неліктен тыңайтқыш өндірушілер тыңайтқыштардың құрамына органикалық құрамдас бөліктерді (соның ішінде аминқышқылдарын) қосады?
Жарнама мақсатында жиі пайдаланылатын теориялық ақпаратқа бірер сөз арнау керек.
Ақуыздардың құрамына кіретін аминқышқылдары a-аминқышқылдарына (альфа) жатады, дегенмен өсімдіктерде бос күйде b- (бета) және y- (гамма) изомерлері де кездеседі. Тыңайтқыштардың құрамына әдетте альфа-АҚ кіреді.
Табиғатта аминқышқылдарының екі оптикалық изомері кездеседі: L- және D-қатары. Өсімдік және жануар ақуыздарының құрамына кіретін барлық аминқышқылдары L-изомерлерге жатады. Синтетикалық аминқышқылдары L- және D-изомерлердің қоспасы болып табылады. Және бұл - өте маңызды шарт. Мәселе мынада: L-түрлері өсімдіктерге жақсы сіңіп, зат алмасудың әр түрлі процестеріне оңай қосылады, ал D-түрлері өсімдіктерге сіңбейді, кейде тіпті зат алмасу процестерін тежейді. Бұл организмдердің ферменттік жүйелерінің L-аминқышқылдарына ерекше бейімделгенімен түсіндіріледі. Мысалы, аминқышқылдарының D-түрлері адам мен жануарлар организміне сіңбейді және көбіне патогенді ақуыздардың (мысалы, қаракүйе алкалоидтары, күйдіргі бациллалары, картоп таяқшасы және т.б.) құрамына кіреді.
Екі валентті металдардың катиондарымен кейбір АҚ (глицин, глутамин қышқылы және аспарагин қышқылы) кәдімгі тұздарды да, ішкі кешенді тұздарды (комплексонаттарды) да түзуге қабілетті. Олардың бұл қабілетін микротыңайтқыш өндірушілер пайдаланады. Алайда бұл қосылыстарды хелаттар деп атау дұрыс емес екенін есте сақтау керек.
Микротыңайтқыштардың құрамына алмастырылмайтын аминқышқылдары кіреді дегенді жиі естуге болады. Бірақ олар кім үшін алмастырылмайтын? Олар тек адам мен жануарлар үшін (оның өзінде бәріне емес) алмастырылмайтын және олардың рационына міндетті түрде кіруі тиіс. Ал өсімдіктерге келетін болсақ, олар үшін мұндай ұғым жоқ, өсімдік өзіне қажетті БАРЛЫҚ органикалық заттарды өзі синтездей алады. Сондықтан тыңайтқыштардың құрамында алмастырылмайтын АҚ бар деген мәлімдеме дұрыс емес. (Айтпақшы, алмастырылмайтындарға 8 АҚ жатады: валин, лейцин, изолейцин, фенилаланин, лизин, триптофан, треонин, метионин.)
Аминқышқылдары өсімдіктер метаболизмінің қалыпты жүруіне қажет, өйткені олар ақуыздар құрылатын «кірпіштер» болып табылады. Өнім сапасын анықтайтын қор ақуыздарымен қатар өсімдік жасушасында жүретін БАРЛЫҚ процестерді реттеуге қатысатын ақуыз-ферменттер маңыздырақ рөл атқарады.
Жоғарыда айтылғандай, өсімдіктер өздеріне қажетті барлық аминқышқылдарын синтездей алады. Алайда қарқынды өсу кезеңінде немесе стресс факторларының жағымсыз әсері кезінде аминқышқылдарының сырттан түсуі өсімдікке өз синтезіне қосымша энергия жұмсамай-ақ метаболизм процестерін жеделдетуге мүмкіндік береді.
Сондай-ақ стресс жағдайында өсімдіктер қорғаныс тетігі рөлін атқаратын бос (пептидтер мен ақуыздарға байланбаған) аминқышқылдарының едәуір мөлшерін жинайтыны байқалды. Мұндай жинақтаудың мәні - өсімдіктер ақуыз синтезіне аз энергия жұмсайды. Егер мұндай жағдайда АҚ сырттан түссе, өсімдіктер жақсырақ жағдайда болады, бұл олардың өсуі мен дамуына сөзсіз әсер етеді.
Кейбір аминқышқылдарының маңызы
Пролин мен гидроксипролин жасуша қабырғасының беріктігіне ықпал етеді, өсімдіктердің стресс факторларына төзімділігін арттырады, зақымдану қаупін азайтады.
Глицин мен глутамин қышқылы фотосинтез процесінің жүру жағдайларын жақсарта отырып, хлорофилл концентрациясының артуына ықпал етеді.
Тозаңдану және түйін түзілумен көбіне пролин, лизин, метионин және глутамин қышқылы сияқты аминқышқылдары байланыстырылады. Пролин, глутамин қышқылы және глицин тозаңдану мен жеміс қалыптасуына оң әсер етеді, тозаңның өнуіне және түйіннің ұрықтануына ықпал етеді. Пролин тозаңның ұрықтылығын арттырады.
Глутамин қышқылы протоплазмадағы осмостық процестерге әсер етіп, лептесіктердің ашылуы мен жабылуына ықпал етеді.
Бірқатар аминқышқылдары өсімдіктердегі фитогормондар мен өсу заттарының бастамасы немесе белсендіргіштері болып табылады. Мәселен, метионин - этиленнің бастамасы. Триптофан - ауксиннің (жас тамырлардың өсуі мен нығаюына ықпал ететін, меристемалық ұлпалардың өсуін ынталандыратын фитогормонның) бастамасы, өсудің тежелуіне жол бермей, стресті жеңуге көмектеседі.
Аргинин гүлдер мен жемістердің қалыптасуына байланысты гормондардың синтезін арттырып, топырақтағы қоректік заттардың тамырларға енуіне ықпал етеді.
Глутамин және аспарагин қышқылдары барлық басқа аминқышқылдарының бастамасы болып табылады, азот алмасуына және ақуыз синтезіне қатысады.
Аланин, валин және лейцин жеміс сапасының жақсаруына ықпал етеді.
Гистидин жемістердің пісіп жетілуіне ықпал етеді.
Аминқышқылдарын жапырақ арқылы тамырдан тыс бүрку және тамыр жүйесі арқылы (фертигация) енгізуге болады. Жапыраққа енгізгенде АҚ жапырақ тақтасына лептесіктер арқылы еніп, жасушаның ішіне түскеннен кейін өсімдіктің басқа мүшелері мен бөліктеріне тасымалданады.
АҚ бар препараттарды пестицидтермен бірге бак қоспаларына қосу өсімдікке түсетін стресс жүктемесін азайтады. Сондай-ақ бұл препараттар өсімдіктер үсіктен, бұршақтан, төмен температураның әсерінен зардап шеккен жағдайларда жақсы нәтиже көрсетіп, жағдайды тезірек түзетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар төмен молекулалы аминқышқылдары пестицидтердің өздерінің ұлпаларға енуін күшейтеді, бұл бірге пайдаланғанда олардың нормаларын азайтуға мүмкіндік береді.
Аминқышқылдарын өндіру мынадай негізгі процестерге негізделеді:
1) Синтез жолымен алынған аминқышқылдары (синтетикалық АҚ) - жоғарыда атап өтілгендей, L- және D-изомерлердің қоспасы. Әдетте өсімдік шаруашылығында және мал шаруашылығында қолданылмайды, өйткені D-изомерлер организмдерге аз сіңеді немесе мүлде сіңбейді және улы болуы мүмкін.
2) Ақуыз гидролизі, ол ферменттік (бактериялық және бактериялық емес ферментация) және ферменттік емес болуы мүмкін, бұл түбегейлі маңызды. Мысалы, ауксиннің бастамасы триптофанды өсімдіктер тек L-изомер түрінде пайдаланады, оны тек ақуыздың ферменттік гидролизі жолымен алуға болады. Егер гидролиз жиі болатындай қышқылдардың немесе сілтілердің көмегімен жүргізілсе, L-триптофан ыдырайды.
Ақуыздарды әр түрлі шикізаттан алады, мысалы:
- өсімдік қалдықтары (соя шроты, қант қамысының сірнесі, күріш бардасы және т.б.);
- жануар шикізатын өңдеу қалдықтары (қан, жүн, мүйіз бен тұяқ, балық қалдықтары);
- мал шаруашылығы және компост қалдықтары;
- балдырлар;
- өсірілетін микроорганизмдердің ақуызы;
- өсімдік шикізатының сығындылары және т.б.
Осылайша, аминқышқылдары бар тыңайтқыштар - дұрыс қолданғанда тыңайту жүйесінің «келбетін» өзгертуге қабілетті тыңайтқыштар нарығындағы серпіліс. Олар агрохимиктің қолындағы күшті құрал. Алайда олардың тиімділігі байқалуы үшін өсімдікке деген көзқарасты өзгерту қажет. Өсімдікті жай ғана өнім (оқыңыз - пайда) алу тәсілі ретінде емес, өзіне жақсы қарағанға сезімтал жауап беруге дайын тірі организм ретінде қарастыру керек. Барлық жапырақ тыңайтқыштарын, әсіресе аминқышқылдары мен басқа органикалық құрамдас бөліктері бар тыңайтқыштар сияқты жоғары функционалдыларын пайдалану «мүмкіндік болғанда енгіземіз» дегеннің шегінен шығуы тиіс. Өсімдік негізгі макроэлементтермен қамтамасыз етілуі тиіс екенін айтпағанның өзінде. Сонда ризашылық білдірген өсімдік өнім өсімімен қуантады, ал мұндай тыңайтқыштарға деген көзқарас бүгінгі күмәнді жоғалтады.
агрохимия нарығының сарапшысы Ирина Логинова
