Баялды өсіру (ҚАДАМДЫҚ АГРОТЕХНИКА)

Баялды, немесе қара жемісті алқа (лат. Solanum melongena) - алқа (Solanum) туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктің түрі. Біржылдық өсімдік ретінде өсіріледі. Баялды талшыққа, дәрумендер мен минералдарға бай. Оның үстіне халық «көкшіл» деп атайтын бұл көкөніс - аспаздық шығармашылықтың белсенді қатысушысы. Баялдыны бұқтыруға, қайнатуға, пісіруге, қуыруға, маринадтауға, консервілеуге болады. Бірақ баялды өсіру оңай іс емес. Бұл көкөніс едәуір талғампаз.

Баклажан көшет арқылы қалай өсіріледі

Баклажан тұқымын алдын ала дайындау: дәрілеп, ылғалды дәкеге орап, тәрелкеге салып 3-5 күнге жібіту ұсынылады (дәкенің кеуіп қалмауын қадағалаңыз).
Өнудің оңтайлы температурасы 20-25*С, бұл кезде баклажан тұқымы 8-10-күні өніп шығады (ең төменгісі 13*С). Өскіндер пайда болғаннан кейін 3-5 күн бойы температураны күндіз 17-20*С-қа, түнде 10-12*С-қа дейін төмендету ұсынылады, бұл баклажан көшетінің тамыршаларының жақсы өсуіне ықпал етеді. Одан кейін температура қайтадан күндіз 25-27*С-қа, түнде 15-18*С-қа дейін көтеріледі. Баклажанды пикировкалау қажет емес.
Маңызды!
Баклажан көшеті көшіріп отырғызуды нашар көтеретіндіктен, баклажан тұқымын бірден жеке құмыраларда, жақсысы шымтезек құмыраларда өсіру ұсынылады (ұсынылатын диаметрі - 8-10 см).

Бір құмыраға бірден үш баклажан тұқымын отырғызады, тереңдігі 1,5-2 см. Өскіндер шыққаннан кейін тек ең күшті өсімдікті қалдырып, қалғандарын жұлып тастайды. Өскіндер шыққаннан кейін баклажан көшетін мүлде суармайды, ал егер топырақ құрғақ болса, оны бүркіп ылғалдандырады. Бірінші суаруды тек 2-3 күннен кейін, содан кейін топырақтың кеуіп кетуіне жол бермей үнемі (әр 5 күн сайын) жүргізеді. Сондай-ақ өсіру кезеңінде баклажан көшетін кешенді минералды тыңайтқыштармен 2-3 рет үстеп қоректендіреді: бірінші рет - алғашқы жұп нағыз жапырақ пайда болғаннан кейін, содан кейін 2 аптадан соң.
Отырғызуға дайын баклажан көшетінің тамыр жүйесі жақсы дамыған және 5-7 жапырағы болуы тиіс.

Назар аударыңыз!

Баклажан көшеті жарықты, құрғақ ауаны және ылғалды топырақты жақсы көреді, ал өтпе желді көтере алмайды, сондықтан бөлмені желдеткенде көшетті терезе алдынан алып қою ұсынылады.

Баклажанды топыраққа отырғызу.
Баклажан көшетін топыраққа отырғызу мерзімдері: мамырдың соңы - маусымның бірінші онкүндігі, көктемгі үсік қаупі өткенде (60-65 күндік құмыра көшеті пайдаланылады).
Отырғызу сызбасы: 60-65 см қатар аралығы және 30-35 см қатардағы өсімдіктер арасы. 1 шаршы метрге әдетте 4-6 өсімдіктен артық отырғызбайды, өйткені отырғызудың жиі болуы өнімнің төмендеуіне әкеледі.
Ең жақсы алғы дақылдар: бақша, бұршақ тұқымдас және көк дақылдар, сондай-ақ сәбіз. Маңызды отырғызудан 7-10 күн бұрын баклажан көшетін шынықтыру керек. Ол үшін күндізгі температураны 15-17*С-қа, ал түнгісін 10-14*С-қа дейін төмендетеді.
Баклажан топыраққа және орналасқан жеріне өте талғампаз, сондықтан топырақ барынша құнарлы, ал орны күн жақсы түсетін және желден қорғалған болуы керек.
Баклажан көшетін қызанақ пен бұрышпен бірге аралас отырғызуға болады.
Көктемде баклажан отырғызылатын жердің топырағына 1 шаршы метрге шаққанда минералды тыңайтқыш енгізеді: 60 г суперфосфат, 30 г хлорлы калий және 40 г аммиак селитрасы. Көшетті отырғызар алдында қазылған шұңқырларды сумен молынан суарады (шамамен 2 л/шұңқыр). Баклажан көшетін пайда болған ботқаға отырғызып, қабыршақ түзілмеуі үшін жан-жағынан құрғақ топырақпен көмеді.

Егер баклажан көшеті пластик құмырада өсірілсе, өсімдікті кесекті зақымдамауға тырысып, абайлап шығарады. Егер шымтезек құмырада өсірілсе, құмырасымен бірге шұңқырға отырғызады. Назар аударыңыз! Отырғызғанда баклажан көшетін тереңірек көмеді: 1 см.

Баклажан өсіру және күту.

Суару: Бірінші суаруды баклажан көшетін отырғызғаннан кейін 2-3 күннен соң жүргізеді. Келесісін (мол суаруды) тағы 3-4 күннен кейін. Одан әрі баклажанның кеуіп қалатын топырақты ұнатпайтынын ескеріп, үнемі әрі мол суарады. Гүлдегенге дейін - аптасына бір рет 10-12 л/шаршы м есебімен, гүлдеу және жеміс салу кезінде - 4-5 күнде бір рет 10-12 л/шаршы м есебімен (немесе аптасына бір рет 14-16 л/шаршы м есебімен). Міндетті түрде жылы сумен, кемінде 20*С (судың ұсынылатын температурасы 24-25*С) суарады. Суық сумен суарғанда баклажанның өсуі баяулап, гүлдеу мен жеміс салу мерзімдері ығысады.

Тыңайтқыштар және үстеп қоректендіру. Баклажан өсіру кезеңінде үш рет үстеп қоректендіреді: біріншісі - жаппай бүршік жару басталғанда, екіншісі - өнімді жаппай жинар алдында, үшіншісі - бүйір өркендерде жеміс түзілу кезеңінде. 1 шаршы метрге шаққанда су ерітіндісімен қоректендіреді: 4-5 г аммиак селитрасы, 10-20 г суперфосфат, 5-10 г хлорлы калий. Сондай-ақ баклажан органикалық тыңайтқыштарға да (шіріген көң немесе қарашірік) 2-6 кг/шаршы м есебімен жақсы жауап береді.

Бұтаны қалыптастыру. Ықшам әрі жақсы дамыған бұта алу үшін баклажан өсімдігінің биіктігі 25-30 см-ге жеткенде, басты сабағының ұшын алып тастайды (шымшиды). Бүйір өркендер пайда болғаннан кейін ең күшті 3-5 өркенді қалдырып, қалғандарын да шымшиды. Одан әрі тек жеміс салмайтын өркендерді алып тастайды. Орнықты болуы үшін бұтаны жанына қадалған тіреуіштерге байлайды. Маңызды! Баклажан жылуды өте жақсы көреді, сондықтан оның өсуі мен дамуы үшін ең қолайлы температура - 20-30*С. 15*С температурада баклажан өсімдігінің өсуі тоқтайды, ал 13*С-қа дейін төмендегенде ол сарғайып, өле бастайды.

Баклажан үсікті көтере алмайды, сондықтан күзде өсімдіктерде жас жемістер әлі қалса, бұтаны қазып алып, 4-6 л құмыраларға көшіріп отырғызып, пәтерде өсіруді жалғастыруға болады.
Баклажанды күту арамшөптерді отау мен қопсытудан тұрады. Бұл ретте топырақты терең қопсытпау керек, өйткені баклажанның тамырлары беткей орналасқан. Баклажан топырақ ылғалдылығына, әсіресе гүлдеу және жеміс түзілу кезінде өте талғампаз, сондықтан суару тұрақты болуы тиіс (топырақтың шамадан тыс ылғалдануына әкелетін сирек әрі өте мол суару да зиянды).

 

Баклажанды күн жылуымен жылытылатын жылыжайларда өсіру

Баклажан тұқымын көшетке себу мерзімдері: ақпанның соңы - наурыздың басы. Көшетті өсіру және күту ашық топырақтағымен бірдей, тек отырғызу уақыты ғана ерекшеленеді. Қосымша жарықтандыру ұсынылады, әсіресе бірінші айда, әйтпесе баклажан көшеті нашар өседі және оның гүл бүршіктері кеш қалыптасады.
Назар аударыңыз! Баклажан көшеті жарықты, құрғақ ауаны және ылғалды топырақты жақсы көреді, ал өтпе желді көтере алмайды, сондықтан бөлмені желдеткенде көшетті терезе алдынан алып қою ұсынылады.

 

Баклажанды топыраққа отырғызу
Баклажан көшетін топыраққа отырғызу мерзімдері: мамырдың ортасы (60-65 күндік құмыра көшеті пайдаланылады).
Отырғызу сызбасы: 50-60 см қатар аралығы және 40-40 см қатардағы өсімдіктер арасы. Маңызды: отырғызудан 7-10 күн бұрын баклажан көшетін шынықтыру керек. Ол үшін күндізгі температураны 15-17*С-қа, ал түнгісін 10-14*С-қа дейін төмендетеді.
Баклажан жылуды өте жақсы көреді, сондықтан жылыжайдағы температураны күндіз - 24-28*С (шуақты күні) және 22-24*С (бұлтты күні), түнде - 20-22*С деңгейінде ұстау ұсынылады.

Баклажан топырақ ылғалдылығына, әсіресе гүлдеу және жеміс түзілу кезінде өте талғампаз, сондықтан суару тұрақты болуы тиіс (топырақтың шамадан тыс ылғалдануына әкелетін сирек әрі өте мол суару да зиянды). Бұл ретте түйіндердің, тіпті өсімдіктің өзінің саңырауқұлақ ауруларымен зақымдану қаупін азайту үшін ауа ылғалдылығы төмен болуы тиіс (үнемі желдету қажет). Жылыжайдағы күндізгі және түнгі температура айырмашылығы белгіленген шектен шықпауы керек, өйткені бұл түйіндердің жаппай түсуіне әкелуі мүмкін. Назар аударыңыз! Баклажанның барлық аурулары мен зиянкестерімен күресу үшін ұсынылған мөлшерді, өңдеу мерзімдері мен еселігін нақты сақтай отырып, заманауи тиімді препараттарды қолдану ұсынылады.

Баклажанның аурулары мен зиянкестері

Фитофтороз
- картоп пен қызанақтың ең зиянды ауруы. Аурудың алғашқы белгілері ылғал ең ұзақ сақталатын жерде - төменгі жапырақтардың тақта жиектерінде пайда болады. Олар тез үлкейіп, қара түске жуықтайтын қою қоңыр дақтар. Жапырақтардың астыңғы жағында, зақымданған және сау ұлпалардың шекарасында ақ өңез пайда болады, ол шық әлі кетпеген таңертең жақсы көрінеді.
Кейін фитофтороз өсімдіктердің гүлшоғырларын да (гүл сабағы мен тостағаншалардың қараюы және кебуі), жемістерін де (көлемі ұлғаятын тері астындағы, жайылған қоңыр-күрең қатты дақтардың пайда болуы) және түйнектерін де (қатты қоңыр шіріке айналатын қорғасын-сұр дақтардың пайда болуы) зақымдайды.
Фитофтороздың пайда болуына температураның күрт ауытқуы, мол шық (ашық топырақ) және ауа ылғалдылығының жоғары болуы (көшетханалар мен жылыжайларда) ықпал етеді.

Сұр шірік
- көбіне өсімдіктің өліп бара жатқан бөліктерін зақымдайтын саңырауқұлақ ауруы. Аурудың тән белгісі - өсімдіктің зақымданған бөліктеріндегі алдымен ақ, кейін күл-сұр түсті түкті өңез. Кейінірек зақымдану концентрлі дақтары бар құрғақ шірік түріне енеді.
Қолайсыз жағдайларда, әсіресе күзгі кезеңде (температураның күрт ауытқуы және ылғалдың шамадан тыс көп болуы) сұр шірікпен сау өсімдіктер мен жемістер де зақымданады.

 

Жапырақ мозаикасы

- бұл вирустық ауру. Мозаикамен зақымданған өсімдіктердің жапырақтарында алдымен жүйкелер бойында ашық түсті учаскелер және аздап бүріскендік пайда болады. Содан кейін олардың айналасында қою жасыл жиек пайда болады. Мозаикамен зақымданған жапырақ көпіршік тәрізді ісінулермен жабылып, бүріскен пішінге еніп, жүйкелер бойымен тартылады.

Мозаикамен зақымданған жеміс жұмсағы қатаяды. Ауруға ауаның төмен температурасы мен бұлтты ауа райы ықпал етеді.

Жемістердің ішкі некрозы
- бұл вирустық ауру. Некрозбен зақымданған жемістерде қоңыр өлі учаскелер түзіледі, сол себепті жемістердің сапасы төмендейді. Некроз ауруына ауаның жоғары ылғалдылығымен қатар жарықтың аздығы ықпал етеді.

Біте
- мөлшері бірнеше миллиметрден аспайтын кішкентай жәндіктер. Оның колониялары өркендерде және жапырақтардың астыңғы жағында орналасады. Біте жапырақ терісін тесіп, өсімдіктердің шырынын сорады және оларды өзінің жабысқақ нәжісімен жабады. Нәтижесінде жапырақтар бүктеліп, сарғайып, кеуіп қалады, ал сабақтар солады. Біте қатты зақымдағанда өсімдік өледі.

Өрмекші кене
- негізінен көшетханалар мен жылыжайларда өсірілетін өсімдіктерді зақымдайды. Жапырақтың астыңғы бетін өте жіңішке өрмекпен шырмап, ол жапырақ терісін тесіп, жасуша шырынын сорады. Кене зақымдаған өсімдіктер әдетте бір айдан кейін өледі.

Ақ қанатты

Ересек ақ қанаттылар да, олардың дернәсілдері де зиян келтіреді. Ақ қанатты әдетте жапырақтардың астыңғы бетінде (өсімдіктің жоғарғы ярустарындағы жапырақтарды таңдайды) болады да, олардың бүкіл шырынын сорады. Жапырақтар қоңырланып, кеуіп қалады, жемістер түседі.

Колорадо қоңызы

Ересек колорадо қоңыздары да, олардың дернәсілдері де зиян келтіреді. Ересек колорадо қоңызы жапырақтарды жейді. 1-жастағы дернәсілдер жапырақ жұмсағын астынан кеміреді, 2-жастан бастап тек ортаңғы жуан жүйкелерін қалдырып, бүкіл жұмсағын жояды.

Тауарлық өнім алу

Орта есеппен бір өсімдік (баклажан бұтасы) 10-20 жеміс береді, олардың жалпы массасы 2-3 кг. Бұл ретте жемістер неғұрлым аз болса, соғұрлым ірі болады. Баклажанды техникалық пісу фазасында, тұқымдары әлі ақ, толық жетілмеген және пышақпен оңай кесілетін кезде жинайды. Баклажанның техникалық пісуінің тән белгісі - жемістердің күшті жылтырлығы. Жинауды кешіктірмеу керек, өйткені піскен жемістер келесілерінің пісуіне мүмкіндік бермейді. Әдетте өнімді әр 4-5 күн сайын жинайды, баклажан жемісін міндетті түрде сабағымен бірге кесіп алады (жұлмайды). Егер жемісті жұлып алуға тырыссаңыз, бүкіл бұтақты сындырып алуыңыз мүмкін (жеміс сабағы қысқа әрі өте қатты). Жиналған баклажан жемістері өте тез солып, тауарлық сапасын жоғалтады. Сондықтан оларды жинағаннан кейін бірден пайдаланады.
Маусымның соңында (жаппай өнім жинау аяқталғаннан кейін) 4-5 ұсақ түйінді қалдырып, қалғандарын, соның ішінде жаңадан түзілетін гүлдерді де алып тастайды (өйткені одан көбі бәрібір суық түскенше пісіп үлгермейді).