Топырақ сапасынан бөлек, бау-бақша өсірушілердің тағы бір тұрақты алаңдаушылығы - өсімдік аурулары. Өсімдіктер аурудың әртүрлі түрлерін жұқтырады. Вирустар тудыратын аурулардың ерекшелігі - вирустар өсімдіктің шырын қозғалысы жүйесіне енеді. Мұндай жағдайда ауруды жою мүмкін емес. Бактериялар тудыратын аурулар кезінде бактериялар өсімдікке сыртқы ортадан сызат немесе соққы сияқты зақымдар арқылы енеді. Ерте кезеңдерде бактериялық инфекция әдетте жергілікті болады, бірақ кейін өсімдіктің өліміне әкелуі мүмкін.
Өсімдіктердің саңырауқұлақ ауруларын паразит саңырауқұлақтар тудырады. Ризоктония сияқты саңырауқұлақтар салыстырмалы түрде мамандандырылмаған, бұл оларға өсімдіктердің көптеген түрлерін зақымдауға мүмкіндік береді. 
Өсімдік аурулары адамдарды зақымдайтын аурулар сияқты - жанасу және ластану арқылы таралады. Вирус немесе паразит сау өсімдікпен физикалық түрде жанасқанда, аурулар сол сау өсімдікке таралады.
Ауыл шаруашылығы дақылдарын аурулардан қорғаудың бірнеше тәсілі бар. Бір тәсіл - ғалымдар арнайы шығарған, ауруға төзімді ерекше сорттарды өсіру. Басқа тәсіл - жылыжайда өз сау көшетіңізді өсіру. Көптеген жағдайларда жылыжай ашық топырақтағы аурулардың алдын алуда шешуші рөл атқарады.
ӨСІМДІКТЕРДІҢ КЕҢ ТАРАЛҒАН АУРУЛАРЫ
Өсімдіктердің кең таралған ауруларының атаулары мен белгілерін білу дақылға не болғанын анықтауға көмектеседі. Біз өсімдіктердің ең кең таралған ауруларының кейбірін қарастырамыз.
«ҰШЫНЫҢ БҰЙРАЛАНУЫ» АУРУЫ (ҚЫЗАНАҚТА)
Бұл аурудың алғашқы белгілері өсіп тұрған ұшында пайда болады. Сау өсімдіктердің табиғи жасыл түсі сарғыш-жасылға өзгереді. Өсіп тұрған ұшы бұйраланып, ең жас жапырақтар пішінін өзгертеді. Өркеннің өсіп тұрған бөлігінің тікелей астындағы жапырақтар бүктелуге бейім. Кәрі жапырақтарда сары және қоңыр аймақтар пайда болады. Ақырында өсімдік өледі. Ауруды трипс деп аталатын кішкентай жәндіктер таратады. Бұл ауруға қарсы қандай да бір тиімді құрал жоқ. Сондықтан барлық зақымданған өсімдіктерді жойып, жәндіктерді құрту үшін улы химикаттармен өңдеу жүргізіңіз. 
ҚЫЗАНАҚТЫҢ ҚОҢЫР ДАҚТЫЛЫҒЫ
Қызанақтың ең кең таралған ауруларының бірі өсіп тұрған дақылдарды кез келген уақытта зақымдайды, бірақ көбінесе ауру гүлдеу мен жеміс байланудың бастапқы кезеңінде дамиды. Қоңыр дақтылық жапырақтарды зақымдайды, бірақ жемістерді емес. Ауру төменгі жапырақтардан басталып, содан кейін жас жапырақтарға ауысады. Аурудың белгілері - жапырақтардағы айналасы жіңішке сұр түктермен қоршалған қоңыр-қара дақтар (бұл - ауруды таратушы споралар). Жапырақтардағы ойыс зақымданулардың мөлшері нүктеден 1-1.5 см және одан да үлкен дақтарға дейін ауытқиды.
ФИТОФТОРОЗ
Аурудың ерте сатыларында фитофтороз қоңыр дақтылыққа ұқсайды. Инфекция үдеген сайын жапырақтардың ортаңғы жүйкелері бойында және сабақтар бойында ұзыннан созылған дақтар дамиды. Жасыл жемістерде жайылған қоңыр қатты дақтар пайда болады. Уақыт өте дақтар сулы болып, қызанақ бүлініп, түсіп қалады. Сабақтар мен ортаңғы жүйкелердегі зақымданулар үлкейіп, сау ұлпаларға енеді. Кейін сабақ сулы болып, шіриді де, өсімдік өледі. Бұл аурумен күресу үшін фунгицидтерді пайдалануға болады, бірақ бұл әрдайым оң нәтиже бере бермейді. 
САРҒАЮ ЖӘНЕ ТЕМЕКІ МОЗАИКАСЫ ВИРУСТАРЫ
Бұл вирустар көкөністердің көптеген түрлерін зақымдайды. Сарғаю вирусымен зақымданған өсімдіктер өсуін тоқтатып, біркелкі сары түске енеді. Темекі мозаикасы вирусымен зақымданған өсімдіктердің жапырақтарында қалыпты қою жасыл түсті учаскелер ашық жасылмен алмасып отырады. Өсу іс жүзінде тоқтайды. Ұшар бүршіктің жасушалары немесе жапырақшалар пішінін өзгертеді, жемістерде қоңыр жолақтар, ойыс аймақтар, қатпарлар мен сызаттар пайда болады. Қызанақ сабағының беті кедір-бұдыр болады. Барлық зақымданған өсімдіктерді тез арада жою керек, ең дұрысы өртеп жіберген жөн.
АНТРАКНОЗДАР
Антракноздар - дымқыл, жаңбырлы ауа райында жиі кездесетін саңырауқұлақ аурулары. Антракноз үрмебұршақты, қызанақты, қиярды, қауынды, бұрышты, картопты, асқабақты, кәдіні, қарбызды зақымдайды. Бұл ауру әсіресе үрмебұршақ үшін қауіпті. Белгілері қоңыр дақтылықтың белгілеріне ұқсас: жапырақтар мен жемістерде жиектері сәл дөңес ойыс өлі учаскелер. Ауруды фунгицидтердің көмегімен басуға болады, және шығын міндетті түрде үлкен бола бермейді. Күресудің ең жақсы тәсілі - алдын алу шаралары. Егер үрмебұршақ тұқымының сапасына күмәніңіз болса, оларды қалай болғанда да ыстық суға 54°С-та жарты сағатқа батырып қыздырыңыз. 
ҚАРА СИРАҚ
Қара сирақ және соған ұқсас аурулар жас өскіндердің кенеттен солуы мен өлуі түрінде білінеді. Жылыжайда себілген тұқымдар өнгенге дейін-ақ шіріп кетуі мүмкін немесе өскіндер жер бетіне шыққанға дейін шіріп кетуі мүмкін. Бұл аурулар өсімдіктерді дамудың кейінгі сатыларында да, сондай-ақ ересек өсімдіктерді де зақымдайды. Қалемшелер кесілген ұшынан шіруі мүмкін. «Қара сирақ» деп аталатын ауруды ризоктония саңырауқұлағы тудырады. Бұл ауруда өсімдік сабақтарындағы камбий қабаты бұзылады. Шірік өсімдік тамырларының ұшынан емес, топырақ бетінен басталады. Қол лупасымен шіріп жатқан бөліктерде саңырауқұлақтың ірі қоңыр мицелийін көруге болады, ол соншалықты берік, топырақ бөлшектерін ұстап тұра алады. Мицелий - саңырауқұлақ денесінің вегетативтік бөлігін құрайтын бір-бірімен шатасқан жіп тәрізді құрылымдар массасы. Ризоктониямен залалданған топырақ, құралдар және көшет жәшіктері құрғақ жерде сақталса да, инфекция агентін көптеген ай бойы сақтайды. 
СУ ЗЕҢІ (ФИКОМИЦЕТТЕР)
Фикомицеттер де саңырауқұлақтар болып табылады. Залалданған өсімдіктердің тамырларындағы мицелий жіңішке, түссіз, оны қол лупасымен көру қиын. Ол соншалықты нәзік, ризоктония мицелийінен айырмашылығы, топырақ бөлшектерін ұстамайды. Мицелий топырақ бөлшектерінің арасында және топырақтың органикалық затында өседі. Ол тамырлардың ұштарымен жанасып, оларға енеді. Бұл ауру әдетте өсімдіктерді топырақ ылғалды болғанда ғана зақымдайды, «су зеңі» атауы осыдан шыққан. Егер су зеңімен көпжылдық өсімдіктер залалданып, олар салыстырмалы түрде құрғақ жағдайда өссе, аурудан болатын шығын кешігуі мүмкін, ал өсімдіктер бақшаға отырғызылғаннан кейін бірнеше жылдан соң өлуі мүмкін. Ауру өсімдіктер топырақты залалдайтындықтан, сол топыраққа отырғызылған сау өсімдіктер де ауырып, өледі.
АУРУЛАР ҚАЛАЙ ТАРАЛАДЫ
Жоғарыда түсіндірілгендей, өсімдік ауруларының көпшілігі физикалық жанасу арқылы таралады.
ЖАҢБЫР ЖӘНЕ СУАРУ
Жаңбыр жауғанда, жаңбырлатып суарғанда және көшет салынған жәшіктерді суарғанда саңырауқұлақ жіптері бар топырақ түйіршіктері шашырандылармен бірге көршілес залалданбаған егістерге түсуі мүмкін.
ӨСІМДІК ҚАЛЕМШЕЛЕРІН СУҒА БАТЫРУ
Қалемшелерді суға батырғанда аурулар таралады. Су - патогендердің көптеген түрлерін тиімді тасымалдаушы.
СУАРУ ШЛАНГІСІНДЕГІ ТОПЫРАҚ
Жылыжайлардағы сөрелердің астындағы топырақ жиі залалданған болады. Суарғаннан кейін шлангіні жерге тастағанда залалданған топырақ түйіршіктері шлангінің ашық ұшына түсіп, келесі суаруда таза егістерге жуылып кетеді.
ЗАЛАЛДАНҒАН КӨШЕТ ЖӘШІКТЕРІ
Ризоктония және басқа саңырауқұлақтар әдетте бір дақылдан екіншісіне дейін топырақ түйіршіктерінде, жәшіктердің қабырғаларында, саңылауларында және бұрыштарында сақталады. Мұндай жәшіктерге стерильденген топырақ салып, өсімдіктерді отырғызғаннан кейін суара бастағанда саңырауқұлақтар қайта өсіп, жәшіктің бұрыштарында және қабырғалары бойында өскіндердің шіріп кетуіне (қара сирақ) себеп болады.
ЗАЛАЛДАНҒАН ҚҰРАЛДАР МЕН ЖАБДЫҚТАР
Күрек, күрекше, отырғызу қазықшалары сияқты құралдардың, сондай-ақ қол арбалар мен басқа жабдықтардың беттері мен жарықтары инфекция агенттерінің тіршілік ететін паналары болуы мүмкін. Залалданған құралдарды пайдалану аурулардың таралуына ықпал етеді.
БАҒБАННЫҢ ҚОЛДАРЫ МЕН АЯҚТАРЫ
Бағбан топырақтың ылғалдылығын анықтағанда немесе тамырларын қарау үшін өсімдіктерді құмыралардан шығарғанда оның саусақтары топырақ түйіршіктері мен саңырауқұлақтарды жәшіктен жәшікке тасымалдауы мүмкін. Бағбанның «жеңіл қолы» өскіндер үшін шын мәнінде «қара қолға» айналуы мүмкін! Суару кезінде жерде тұрған жәшік-жүйектердің жиектерін басу да дәл солай қауіпті. Залалданған топырақ бөлшектері аяқ киімнен таза жәшіктерге жиі түседі.
КӨШЕТ САЛЫНҒАН КОНТЕЙНЕРЛЕРДІ ЖЕРГЕ ҚОЮ
Таза жәшіктерді жерге қою - жаман әдет. Залалданған топырақ кездейсоқ түсіп кетуі немесе су шашырандыларымен жәшіктерге түсуі мүмкін, не болмаса көшеттің тамырлары жәшіктің түбінен өсіп шығып, инфекциямен кездесуі мүмкін. Содан кейін саңырауқұлақтар жоғары, өсімдіктің басқа бөліктеріне таралады.
СТЕРИЛЬДЕНБЕГЕН ЖАБЫНДАР
Жәшіктердегі өніп жатқан тұқымдарды жабу үшін бұрын пайдаланылған стерильденбеген кенеп, дәке немесе қап матасы кесінділерін қайта пайдалану таза топырақтың залалдануына себеп болуы мүмкін.
ЗАЛАЛДАНҒАН ӨСІМДІКТЕР МЕН ТҰҚЫМДАР
Ауру таза топыраққа залалданған, бірақ сырттай сау көрінетін өсімдіктермен немесе тұқымдармен де тасымалдануы мүмкін.
КҮРЕС ШАРАЛАРЫ
Аурулар таралып кеткеннен кейін олармен күресу қиын. Сондықтан аурулармен күрескеннен гөрі олардың алдын алған дұрыс. Профилактикалық шараларды алдын ала жоспарлаған жөн. Бәле келгенше күтпеңіз. Егер бақшаңыздан кенеттен ауру өсімдіктерді тапсаңыз, әдетте ауруды өсімдіктерді жою арқылы жойған дұрыс. Бақшада аурулардың алдын алу үшін мына шараларды қолданыңыз.
Топырақты өңдеңіз. Микроорганизмдер мен арамшөп тұқымдарын жою үшін жылыжайда көшет өсіруге пайдаланылатын барлық топырақ қоспалары мен орталарды стерильдеңіз (8-дәрісті қараңыз).
Сау тұқымдар мен отырғызу материалын пайдаланыңыз. Залалданған отырғызу материалын стерильді топыраққа отырғызудың мәні жоқ. Ақылға қонымды санитария бағдарламасын ұстаныңыз. Бақшада және жылыжайда өз үйіңізде ұстанатын практикалық санитарияның сол ережелерін сақтаңыз. Мысалы, біз азық-түлік пен ыдысты жуамыз, еденге түскен тамақты жемейміз, ашық түшкірмейміз және жөтелмейміз, жеке тіс щеткалары мен сүлгілерді пайдаланамыз және жұқпалы аурулармен ауыратын достарымызға бармаймыз.
Бау-бақшада не істеу керек және не істеуге болмайтыны туралы сол ережелерді ұстаныңыз.
ІСТЕҢІЗ
Таза стерильденген құмыралар мен көшет жәшіктерін өңделмегендерден бөлек ұстаңыз.
Таза отырғызу материалын өңделген беттерге қойыңыз.
Ауру көшеті бар жәшіктерді жарамсызға шығарыңыз.
Көшет өндіретін алаңдарды дақыл өсіретін алаңдардан бөліңіз.
Құралдарды дезинфекциялау құралдарымен өңдеңіз.
Өніп жатқан тұқымдары бар жәшіктерді жабу үшін таза мата немесе қағаз пайдаланыңыз.
Жәшіктерді жерге емес, өңделген ағаш үстелдерге қойыңыз.
Шланг пайдаланылмаған кезде оның ұштығын сөре қабырғасындағы ілгекке іліп қойыңыз.
Саулығына күмәніңіз бар өсімдіктерді олардың сау екеніне көз жеткізгенше оқшауланған камераға қойыңыз.
Таза екені белгісіз кез келген топырақпен немесе отырғызу материалымен жұмыс істегеннен кейін қолыңызды жуыңыз, тек содан кейін ғана таза материалдарға қолыңызды тигізіңіз.
ІСТЕМЕҢІЗ
Өңделмеген құмыралар мен жәшіктерді таза контейнерлердің арасына қоймаңыз.
Таза құмыраларды жерде сақтамаңыз.
Стерильді топырақты стерильді емес контейнерлерге салмаңыз.
Залалданған өсімдіктерді стерильді топыраққа көшіріп отырғызбаңыз.
Өсімдіктерден топырақ деңгейінде немесе топыраққа жақын алынған қалемшелерді (бұтақтарды) олардың сау екеніне көз жеткізгенше пайдаланбаңыз.
Таза өсімдік материалын аса қажеттілік болмаса суға батырмаңыз.
Жаңбырлатып суаруды пайдаланбаңыз.
Қажеттілік болмаса стерильденген топырақты қолмен алмаңыз.
Өсімдіктерді лас қолмен ұстамаңыз.
Өңделген топыраққа шаң түсу қаупін туғызып, стерильденген топырағы бар жәшіктерді аттап өтпеңіз.
ТОПЫРАҚТЫ ҚАЛАЙ СТЕРИЛЬДЕУ КЕРЕК
Дұрыс жүргізілген стерильдеу топырақты саңырауқұлақтардан, бактериялардан, нематодтардан, сондай-ақ арамшөп тұқымдарынан және жәндіктерден тазартады. Бақша топырағының шағын мөлшерін стерильдеу үшін қарапайым пешті пайдаланыңыз. Кең ауқымды жұмыстар үшін бромды метил газын пайдаланыңыз. Жәшіктерді топыраққа толтырыңыз, содан кейін оларды құмыралармен, банкалармен және құралдармен бірге қатарлап үйіңіз. Үйіндіні өткізбейтін пластик жабынмен жауып, сығылған газ баллонынан газды 150-300 г/мЗ шығын нормасымен жіберіңіз. Ауа температурасы 25-35 °С болғаны жөн, бірақ газ 10 °С-тан жоғары кез келген температурада әсер етеді. Үйіндіні бір-екі тәулікке жабық қалдырыңыз, содан кейін жабынды алыңыз, сонда жәшіктерді жылыжайда қайта пайдалануға болады.
ТАЗА ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ
Таза отырғызу материалын мына жолдармен алуға болады:
- өзіңіз сенетін көзден;
- сау екені анық өсімдіктерден;
- топырақ бетінен кемінде 30 см немесе одан да жоғары алынған қалемшелерді пайдаланып;
- өсімдіктерді сенімді немесе өңделген тұқымдардан өсіріп.
ТҰҚЫМДЫ ӨҢДЕУ
Аурулар тұқымның көптеген түрлерімен, соның ішінде кәдімгі көкөніс дақылдарының тұқымдарымен де берілуі мүмкін. Аурудың дамуының алдын алудың ең жақсы тәсілі - тұқымды өңдеу. Тұқымды қорғаныш фунгицид қабықшасымен қаптауға немесе ыстық сумен өңдеуге болады.
