Қызанақ, немесе помидор - алқа тұқымдасы алқа туысына жататын біржылдық немесе көпжылдық шөптесін өсімдік. Көкөніс дақылы ретінде өсіріледі. Қызанақтың өзекті типті жақсы дамыған тамыр жүйесі бар. Тамырлары тармақталған, тез өсіп, қалыптасады. Жерге үлкен тереңдікке кетіп, диаметрі 1,5-2,5 м-ге дейін таралады.
Тәтті, шырынды, дәруменге бай қызанақты жылыжайда отбасы үшін де, сатуға да өсіруге болады - бұл қиын іс емес, кез келген бағбанның қолынан келеді. Оның үстіне үлдірлі құрылымның астында да өнім ашық топырақта өсіргеннен кемінде 2,4 есе көп болады. Жылыжайда жемістер 2 апта ерте пайда болады, және бұл әлі жылытылмайтын құрылымда. Сонымен қатар жылыжайдағы қызанақ фитофтора сияқты жағымсыз ауруға әлдеқайда аз ұшырайды, сондықтан жалпы өнім де молырақ болады. Қызанақ өсіргенде алдын ала ойластырған жөн жалғыз нәрсе - тамшылатып суару, оны ұйымдастыру өте оңай. Болды - мұқият күтім, барлық ұсынымдарды орындау, тәжірибеден қорықпау және біздің сайтқа толық сенім - және піскен, керемет дәмді қызанақтар сізді ғарыштық өніммен қуантады.
Көшет өсіру ережелері
Көшет өсіру - ең жауапты кезең. Қызанақты жылыжайға отырғызу және оларды одан әрі күту дәл осыдан басталады. Өйткені түпкі өнім қызанақ көшеттерінің қаншалықты күшті әрі сау болатынына байланысты. Сондықтан бұл кезеңде барынша шыдамдылық пен зейін таныту керек.
1-кезең - тұқым себу
Басында, алғашқы 20 күнде жапырақ жүйесі тез өспейді, ал келесі дәл сондай кезеңде оның өсуі айтарлықтай күшейеді. Ал өскін шыққаннан кейін 35-40 күннен соң жапырақтар биіктікке де, енге де қатты өседі. Дәл осы кезде көшеттің тым созылып кетпеуі үшін қажеттінің бәрін жасау керек:
- Бір апта бойы температураны күндіз 18 °С, түнде 15 °С деңгейінде ұстау.
- Көшетті барлығы 2-3 рет, түбіне суару: бірінші рет барлық өскіндер шыққанда, келесі рет екі аптадан кейін және соңғы рет көшіруден 3 сағат бұрын. Айтпақшы, суаруды температурасы 20°С суымен жүргізу керек.
- Өскіндер тек бір жаққа қарай созылып кетпеуі үшін көшет салынған жәшіктерді күн сайын дерлік әйнекке екінші жағымен бұрып қою керек.
Көшет өсіру кезеңінде үстеп қоректендіру қажет емес.
2-кезең - көшетті шынықтыру
Сәуір-мамыр айларында-ақ қызанақ көшетін дәстүрлі түрде шынықтырады: ол тұрған бөлменің желдеткішін күндіз де, түнде де ашып қояды. Ал ауа температурасы 12°С және одан жоғары болатын жылы күндері өсімдіктер салынған құмыраларды ашық алаңға, мысалы, балконға немесе террасаға шығаруға болады, кейде тіпті түнге үлдір астында қалдырады. Тек өскіндер солып қалмауы үшін шынықтыру кезінде топырақтың әрдайым ылғалды болуы маңызды. Нәтижесінде жақсы шынықтырылған көшеттің түсі сау, көкшіл-күлгін реңкті болады.
Ал көшетті жылыжайға отырғызудан 5 күн бұрын барлық өсімдіктерді бұлтты күні таңертең ерте бор ерітіндісімен бүріккен жөн. Есебі мынадай: 1 л суға 1 г бор қышқылы. Бұл бірінші гүл шоғырындағы гүл бүршіктерін сақтауға көмектеседі, демек өнім мол болады.
Көшетті тұрақты орынға отырғызу
Сондай-ақ қызанақ өсетін жылыжайда желдеткіштердің екі шетінде ғана емес, жоғарғы жағында да болуы маңызды - бұны алдын ала ойластыру керек, өйткені қызанақ гүлдеу кезінде мұқият желдетусіз болмайды. Тағы бір ереже - қызанаққа арналған жылыжай таңнан кешке дейін күн сәулесімен толық жарықтандырылуы міндетті, жақын маңдағы бір ғана бұта өнімді едәуір төмендетуі мүмкін. Сондықтан жылыжайда қызанақ өсіруге барлық егжей-тегжейі мен қыр-сырын алдын ала ескеріп, ойластырып кіріскен дұрыс.
1-қадам - топырақты дайындау
Жылыжайдағы жүйектерді тек бойлай жасау керек, ал олардың санын құрылымның еніне қарай есептейді. Оларды көшет отырғызудан бір апта бұрын, биіктігі 40 см, ені 60-тан 90 см-ге дейін етіп бөледі. Ал жүйектердің арасындағы өтпе жолды шамамен 60 см етіп жасаған тиімді.
2-қадам - жүйектерді тыңайту
Сазды немесе саздақ топырақты әр жүйекке әр шаршы метрге 1 шелектен шымтезек, қарашірік немесе ағаш үгінділерін қосу керек. Ал егер жүйектер шымтезектен болса, оларға бір шелектен шым топырағы, қарашірік, үгінділер немесе ұсақ жаңқалар және жарты шелек ірі түйірлі құм салынады. Бәрінің үстіне тағы - 2 ас қасық суперфосфат және 1 қасық калий сульфаты. Бәрі жақсылап қазылады. Қызанақ көшетін отырғызар алдында дайындалған топыраққа 10 литр суға 1 г алып, 60°С температурадағы марганцовканың қызғылт ерітіндісін құю керек. Әр шұңқырға бір литрден құяды. Марганцовкаға жақсы балама ретінде «Заслон» профилактикалық препаратын пайдалануға болады, оның бір құтысын (0,25 л) 10 литр суға араластырып, осы ерітіндіні әр шұңқырға жарты литрден құяды, қатар жылыжайдағы барлық жүйектерді бүркиді. Қызанақ көшетін жылыжайға тұрақты орынға отырғызудан 3 күн бұрын әр өсімдіктің төменгі 3 жапырағын кесіп тастаған жөн - бұл аурулар ықтималдығын азайтады, желдетуді толығырақ етеді және бірінші гүл шоғырының жақсы дамуына ықпал етеді.
3-қадам - көшетті отырғызу
Биіктігі 25-тен 30-ға дейін болуы тиіс көшетті тік отырғызу керек, бұл ретте топырақ қоспасымен тек құмыраны ғана көмеді. Ал 45 см-ге дейін созылып кеткен көшетті тереңдетудің қажеті жоқ - бұл жиі кездесетін қате, өйткені көмілген сабақ бірден тамыр шығарады да, өсімдіктің өсуі мүлде тоқтайды. Сондықтан бойлап кеткен көшетті былай отырғызу керек: тереңдігі 12 см шұңқырдың ішінен құмыраның биіктігіндей тағы бір шұңқыр жасалады да, құмыра көшетімен бірге соған қойылады. Бұл ретте тек екінші шұңқырды көму керек, ал біріншісі уақытша ашық қалады. Тек 12 күннен кейін, бойлап кеткен қызанақ көшеті тамыр алса, бірінші шұңқыр да көміледі.
Ал биік бойлы қызанақтар мен будандар жүйектің ортасына бір қатарға немесе шахмат тәртібімен 60 см сайын отырғызылады. Егер ара қашықтық бұдан үлкен болса, өнім екі есе азаяды - бұл тәжірибеде тексерілген. Өйткені еркін өскен қызанақ өсімдігі әрдайым қатты бұтақтанып, артық бүйір өркендер мен гүл шоғырларын береді, сондықтан оның жемістерінің пісуі едәуір кешігеді. Жылыжайда қызанақ отырғызу аяқталысымен, олар бойлап созылып кетпеуі үшін тағы 12-15 күн суаруға болмайды.
Тіреуіштерге байлау технологиясы
Қызанақты жылыжайға отырғызғаннан кейін 12 күн өткен соң барлық өсімдіктерді 1,8-2 метр биіктікте шпалераға байлай бастауға болады. Дәстүрлі түрде қызанақты бір сабаққа қалыптастырады, бұл ретте 7 немесе 8 гүл шоғырын қалдырады. Тек бір ғана гүл шоғыры бар төменгі бүйір өркенді қалдырған жөн, ал тамырдан және жапырақ қолтығынан шыққан қалған бүйір өркендердің бәрін ұзындығы 8 см-ге жеткен бойда алып тастау керек. Айтпақшы, мұны бүйір өркендер оңай сынатын таңертең жасаған дұрыс. Сау қызанақтарға кездейсоқ ауру өсімдіктен жұқпауы үшін бүйір өркендерді кеспей, өсімдік шырыны саусаққа тимейтіндей етіп бүйірге қарай сындырған жөн. Бүйір өркендерден биіктігі 2-3 см қалдық қалдыру керек.
Қызанақ гүлдерін тозаңдандыру
Жылыжай қызанақтарында жеміс байлануы үшін оларды жасанды түрде тозаңдандыру қажет - бұл жабық экожүйеде аралар болмайды ғой. Сондықтан күндіз, жылы шуақты күні гүл шоғырларын абайлап, сәл сілку керек. Ал тозаң аналықта өсіп шығуы үшін тозаңдандырғаннан кейін бірден топырақты суарған немесе гүлдердің өзіне (ұсақ тозаңдатып) су бүріккен жөн. Ал 2 сағаттан кейін желдеткіш пен есікті ашып, ауа ылғалдылығын төмендету керек.
Қызанақтың гүлдеу фазасында желдету өте қажет, әрі үлдірде конденсат түзілуіне жол бермеу аса маңызды. Өйткені тым ылғалды топырақ кейін қызанақ жемістеріндегі қант пен құрғақ заттардың мөлшерін қатты төмендетеді, сол себепті олар сулы әрі қышқыл болып қалады (біз әдетте базардан сатып алатындай).
Сондықтан жылыжайда қызанақ өсіру өнім де жоғары болатын, жемістердің сапасы да зардап шекпейтін дәл осындай суаруды көздейді:
|
Өсімдіктер гүлдегенге дейін |
көшеттерді 5-6 күн сайын, әр шаршы метрге 4-5 литрден суару керек |
|
Гүлдеу кезінде жеміс түзілгенге дейін |
суару бұрынғыдан молырақ болуы керек, әр шаршы метрге 10-15 литрден |
Оның үстіне судың температурасы әрдайым 20-22 °С шегінде болуы тиіс - бұл маңызды. Ал суаруға тек таңғы уақытта болады, басқа ешбір уақытта емес - тек осылай ғана қызанаққа зиянды артық ылғалдың түзілуінің алдын алуға болады.
Вегетациялық үстеп қоректендіру
Жылыжайда қызанақты толыққанды өсіру өсімдіктердің вегетациясы кезінде 3-4 рет тамыр арқылы үстеп қоректендіруді көздейді.
Біріншісі көшетті тұрақты орнына отырғызғаннан кейін 20 күннен соң жүргізіледі. 10 литр суға 1 ас қасық нитрофоска, 0,5 л сұйық сиыр көңі немесе 2 ас қасық «Идеал» сұйық тыңайтқышын алу керек - әр өсімдіктің түбіне 1 литрден.
Екінші үстеп қоректендіру біріншісінен кейін 10-күні жасалады: 10 литр суға 1 ас қасық «Плодородие» органикалық тыңайтқышы және 1 шай қасық калий сульфаты алынады.
Ал үшінші үстеп қоректендіруді екіншісінен кейін 12 күннен соң жасау керек, сол мөлшердегі суға 1 ас қасық суперфосфат немесе 2 ас қасық ағаш күлі, не болмаса 1 ас қасық натрий гуматы мен 1 ас қасық нитрофоска алады. Өсімдіктерді әр шаршы метрге 5 литрден суару қажет.
Вегетациялық үстеп қоректендірудің арқасында қызанақ жемістері әлдеқайда тез толысады.
Өнімді жинау және сақтау
Егер қызанақ жылыжайда қыста өсірілсе және алғашқы жемістер көктемде пайда болса, оларды жазға дейін 2-3 күн сайын жинау керек. Ал жаздан күзге дейін - күн сайын.
Сондай-ақ қызанақты дұрыс жинау маңызды - сабақшасыз, арбалардағы арнайы жәшіктерге абайлап салу. Мұны жемістер қызғылт немесе қызыл пісу дәрежесінде болғанда жасау керек. Оның үстіне бірінші нұсқа әлдеқайда тиімді, өйткені қызыл қызанақты жинағаннан кейін шоғырдың пісуі едәуір жеделдейді, сондықтан, өкінішке қарай, жанындағы жемістердің салмағы да, толысуы да азаяды.
Ал жиналған қызанақты былай сақтаған жөн:
- Әр жемісті жұмсақ қағазға орау.
- Жәшікке салынған қызанақтарды шөппен, жоғарғы шымтезекпен немесе үгіндімен қабаттап салу.
Немесе ұзақ сақтауға - 3 айға дейін және одан да көп мерзімге арнайы шығарылған қызанақ сорттарының тұқымын әдейі сатып алуға болады. Еңбекқорлық, шыдамдылық пен қамқорлық - және Сіздің жылыжайыңыздағы қызанақ өнімі ең керемет болады!
