Бақша дақылдарының дәстүрлі маусымы келді - Қазақстан қалаларының базарлары мен сөрелері шырынды қарбыздар мен хош иісті қауындарға толды.
Болжамдардан бастайық. ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) алдын ала деректеріне сәйкес, биыл бақша дақылдарының жалпы егіс алаңы 83,1 мың гектар болды. 2025 жылғы көрсеткіш әлдеқайда көп еді: 93,8 мың гектар. Алайда бұл жағдайда қарбыз бен қауын егіс алаңдарының қысқаруы туралы айту дұрыс болмас еді, өйткені 2025 жылы ҰСБ мамандары жалпы деректерде фермерлер мен ЖК-ны ғана емес, халық шаруашылықтарын да ескерген. 2026 жылы соңғы санат есептерде көрсетілмеген. Бұл ретте халық шаруашылықтарынсыз 2025 жылғы көрсеткіш 84,3 мың га болған. Бұдан биыл бақша алаңы небәрі 1,4%-ға қысқарғаны шығады, бұл түптеп келгенде жиналған өнім көлеміне айтарлықтай әсер етпеуі де мүмкін.
Қарбыз бен қауын жинау қызу жүріп жатыр, ал қорытынды деректер тек қыста белгілі болады. Әзірге біз өсімдік шаруашылығының осы секторындағы соңғы бірнеше жылдағы жағдайды байқай аламыз. Статистикаға сәйкес, 2020 жылдан бері бақша дақылдарының жалпы түсімі жыл сайын 2,4-2,8 млн тонна шегінде ауытқиды. Өткен жылдың қорытындысы бойынша ол 2,5 млн тонна болып, 2024 жылмен салыстырғанда небәрі 0,5%-ға қысқарды. Алайда жалпы түсім көлемі сақталғанымен, оның құрылымы өзгерді. Атап айтқанда, қарбыздың жалпы түсімі 21,7%-ға өсіп, 1,2 млн тоннаға жетті. Сонымен бірге қауын өнімі 14,8%-ға азайып, 1,3 млн тонна болды. Бұл егіс алаңдарының сұранысы жоғары дақылдардың пайдасына қайта бөлінуіне байланысты болуы мүмкін.
Қазақстанның ішкі нарығы өз бақша дақылдарымен қаныққан. Бұған ҚР-ға осы тауарлардың импорт статистикасы жанама түрде куә. 2025 жылы жеткізу көлемі өз өнімінің жалпы түсімімен салыстырғанда ең аз болды: 2,5 млн тоннаға қарсы 65,6 мың тонна (яғни небәрі 2,7%). Сырттан сатып алу тұтынудың негізін қалыптастырмайды, көбіне өтемақы сипатында болады және жергілікті өнім мен маусымдық ауытқуларға байланысты. Кеден статистикасы 2024 және 2025 жылдары импорттың өскенін көрсетті. Бұл ретте 2026 жылғы қаңтар-мамырда бақша дақылдарының импорт көлемі 11,2%-ға, 16 мыңнан 14,3 мың тоннаға дейін қысқарды.
Ішкі нарықтың қанығуымен қатар экспорттық позициялар да айтарлықтай нығаюда: фермерлер Ресейге сатылымды ұлғайтуды жалғастыруда. 2020-2022 жылдары көрсеткіштің қысқаруына қарамастан (155,7 мыңнан 53,4 мың тоннаға дейін), 2023 жылдан бастап экспорт қалпына келе бастады. Өткен жылдың қорытындысы бойынша қазақстандық бақшашылар шетелге 107,6 мың тонна (плюс 44,2%) жөнелтті, бұл сыртқы сұраныстың өсуін және жеткізу географиясының кеңеюін көрсетеді. РФ-тен бөлек қазақстандық бақша дақылдары Қырғызстанға, Беларуське және Моңғолияға жіберіледі. Биылғы қаңтар-мамырда үрдіс жалғасты: экспорт 2,4 есе өсті.
Қазақстанға бақша дақылдарын қандай елдер әкеледі? Басты жеткізуші - көршілес Өзбекстан. Өткен жылы ҚР-ға жеткізілген қарбыздың бірден 91,3%-ы мен қауынның 75%-ы дәл ӨР-ге тиесілі болды. Қазақстанмен берік сауда байланыстары мен қысқа логистикалық бағыттар бұл оңтүстік көршіге ҚР-ға әкелінетін қарбыз бен қауынның бір тоннасының ең төмен есептік құнын ұстап тұруға және жеткізу көлемін ұлғайта беруге мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, өткен жылғы қаңтар-желтоқсанда Қазақстанға қарбыз импорты 27,8%-ға өсті. Осы бақша дақылдарының 51,7 мың тоннасы үшін басқа елдердің жеткізушілері 13,6 млн доллар алды (плюс 66,9%). Қауын сегментінде жағдай басқаша: жалпы импорт заттай да, құндық та көріністе тиісінше 4%-ға және 31,6%-ға қысқарды. Бұл Өзбекстан тарапының баға саясатын қайта құруына байланысты болды. Физикалық көлем 2,5%-ға өскенде ӨР-ден жеткізудің құндық көлемі 37%-ға азайды. Қысқаруға басқа ірі жеткізуші - Қытай да әсер етті: тоннамен минус 18,1% және ақшамен минус 23,4%.
Қарбыз бен қауын ҰСБ сарапшылары тұтыну бағаларының индекстерін бақылайтын азық-түлік тауарларының тізбесіне кірмейді. Бұл тауарлардың бөлшек құнының өзгеру серпінін бағалауға көмектесетін көрсеткіш - осы ауыл шаруашылығы өнімінің нарықтардағы бағаларының абсолюттік мәндері. Соңғы өзекті деректер - 2026 жылғы маусым айына. Дереккөздің ақпаратына сәйкес, қазақстандық бақшашылар оңтүстікте алғашқы өнімді жинап жатқан жаздың бірінші айында ҚР-да қарбыз килограмы 261 теңге тұрған. Өткен жылғы маусым айымен салыстырғанда баға 16%-ға өсті. Қазақстан қалаларында жаздың басында қауын килограмы 434 теңгеден сатылды - 2025 жылғы маусым айынан 4,4%-ға аз. Соңғы екі жылдағы деректер бақша дақылдарының бағасы дәл маусым айында, сезонның басында ең жоғары болатынын көрсетеді. Шілдеде-ақ ол күрт төмендеп, тамызда ең төменгі деңгейге жетеді.
Өндірушілер бағасының индексі - бақша дақылдарының көтерме бағаларын бақылауға мүмкіндік беретін тағы бір көрсеткіш - ауыл шаруашылығы өндірушілері тарапынан баға белгілеу кірістілігінің жылдан жылға қалай өзгеретінін көрсетіп, көріністі толықтырады. ҰСБ деректеріне қарағанда, 2025 жылдың күзінен бастап бақшашылар қарбыз бағасының өсуін жеделдетуге мәжбүр болды. Көрсеткіш соңғы екі жылдағы ең жоғары деңгейге көтерілді: 105,9%. Маңыздысы: бұл өсім 2025 жылғы төмен базаға негізделген. Қауын сегментінде серпін тұрақтырақ болды. 2024 жылдың екінші жартысындағы шамалы өсуден кейін индекс бірқалыпты өсуін жалғастырды: 2025 жылдың соңында және 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 104,7%-ға дейін.
